Pytanie:

Zapytanie Podatnika dotyczyło: rozstrzygnięcia czy istnieje obowiązek zaliczania do przychodów podatkowych korzyści, jakie Spółka osiąga w związku z realizacją kontraktów forward oraz czy istnieje prawo do zarachowywania w koszty podatkowe strat, jakie na tych kontraktach ponosi.

Według opisu stanu faktycznego Spółka prowadzi działalność w zakresie wydobycia i mechanicznej przeróbki kamienia wapiennego. Jak wyjaśnia, część surowca do przeróbki pozyskuje od kontrahentów zagranicznych, głównie z Estonii, Finlandii i Szwecji. Za granicą jest także realizowana część sprzedaży, głównie w Niemczech. Z opisu stanu faktycznego wynika, że te związki gospodarcze mają charakter stałej współpracy. W efekcie takiego zorganizowania działalności gospodarczej Spółka jest zmuszona obracać walutą innych krajów - z jednej strony dokonuje zakupów od kontrahentów zagranicznych, którym płaci w koronach estońskich, w euro lub w koronach szwedzkich; z drugiej strony cześć towaru sprzedaje w Niemczech uzyskując w zamian euro. W takim stanie rzeczy Spółka musi się zabezpieczać przed ryzykiem ruchu kursów walut, którymi obraca. W sytuacji, gdy związki gospodarcze z kontrahentami - nabywcami i dostawcami - z zagranicy maja charakter trwały, Wnioskodawca zna zapotrzebowanie na ilość i rodzaj waluty niezbędne do zapłaty za surowiec w dniu realizacji kontraktu. Dla zminimalizowania ryzyka Podatnik przystępuje do kontraktów terminowych forward (umowy, których celem jest zabezpieczenie innych inwestycji - tu: umów, na podstawie których Podatnik pozyskuje surowiec od kontrahentów zagranicznych - poprzez redukcję ryzyka wzrostu kursu walut w określonym dniu w przyszłości). Drugą stroną transakcji terminowych jest podmiot z siedzibą w Finlandii, który równocześnie jest jedynym udziałowcem Spółki. Kontrakty forward zawierane przez Wnioskodawcę mają charakter transakcji nierzeczywistych, tj. takich, których rozliczenie następuje przez świadczenie pieniężne (wypłatę sumy będącej różnicą między ceną waluty w dniu wykonania kontraktu a ceną waluty uzgodnioną w kontrakcie na rzecz strony, dla której kurs waluty z dnia wykonania ukształtował się korzystnie) w miejsce fizycznej dostawy waluty. W efekcie rozliczenia transakcji terminowej zawsze jedna strona osiąga zysk, a druga stratę.

Na tle takiego stanu faktycznego Podatnik formułuje stanowisko, że zysk bądź strata realizowane na powyższych transakcjach, jako służące zabezpieczeniu przed ryzykiem zmian kursów walut, stanowią odpowiednio przychody lub koszty uzyskania przychodów w świetle ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (t.j. Dz. U. z 2000 r. Nr 54, poz. 654 ze zm.), zwanej dalej ustawą PDOP. Przychód w ocenie Spółki powstanie w dacie otrzymania od kontrahenta, koszt w dacie wypłacenia kontrahentowi, sumy będącej różnicą kursów walut.

Naczelnik Małopolskiego Urzędu Skarbowego podziela stanowisko Podatnika.

Stosownie do art. 12 ust. 3 ustawy PDOP za przychody związane z działalnością gospodarczą i z działami specjalnymi produkcji rolnej, osiągnięte w roku podatkowym, uważa się także należne przychody, choćby nie zostały jeszcze faktycznie otrzymane, po wyłączeniu wartości zwróconych towarów, udzielonych bonifikat i skont.

Zgodnie z art. 15 ust. 1 zd. 1 ustawy PDOP kosztami uzyskania przychodów są koszty poniesione w celu osiągnięcia przychodów, z wyjątkiem kosztów wymienionych w art. 16 ust.

Kontrakty terminowe (są dwa ich typy: futures i forward) to umowy na mocy, których jedna albo druga strona uzyskuje prawo do otrzymania różnicy pomiędzy ceną ustaloną w umowie a ceną rynkową określonego instrumentu bazowego w przyszłości (transakcja nierzeczywista) albo nabywcy kontraktu przysługuje roszczenie o dostawę w przyszłości określonego instrumentu bazowego, zbywca kontraktu zaś może żądać zapłaty umówionej ceny przedmiotu dostawy (transakcja rzeczywista). Transakcje te są źródłem instrumentów pochodnych (zwanych też derywatami), czyli praw majątkowych o charakterze roszczeń, których wartość zależy od wartości instrumentu bazowego. Instrumentem bazowym są dobra, które da się wycenić w pieniądzu (np. papiery wartościowe, waluty, rzeczy oznaczone co do gatunku) oraz wartości ekonomiczne opisujące te dobra (np. indeksy giełdowe, stopy procentowe, mierniki i limity wielkości produkcji). Poza transakcjami terminowymi futures i forward istnieją dwa rodzaje umów dotyczących instrumentów pochodnych: kontrakty opcyjne i kontrakty swap.

Mówiąc w wielkim uproszczeniu wskazuje się na następujące cechy konstrukcji prawnej i charakteru prawnego umów dotyczących instrumentów pochodnych:
1.Umowy dotyczące derywatów są umowami, które tworzą instrument pochodny (prawo majątkowe) na rzecz co najmniej jednej ze stron.
2.Nabycie instrumentu pochodnego nie powoduje poniesienia żadnych wydatków początkowych albo ich wartość jest niska (tu można uściślić, że jedyną transakcją dotyczącą instrumentów pochodnych, która przewiduje cenę niejako "nabycia" instrumentu pochodnego jest kontrakt opcyjny, w którym nabywca opcji musi zapłacić wystawcy opcji premię opcyjną stanowiącą cenę opcji).
3.Na skutek zawarcia umowy dotyczącej instrumentu pochodnego jedna strona nabywa uprawnienia (instrument pochodny), druga obowiązki lub nawet obie strony nabywają zarówno uprawnienia, jak i obowiązki (tj, obie strony nabywają instrument pochodny), charakterystyczne dla umowy definitywnej (stanowczej). Oznacza to, że bez zawierania dodatkowego porozumienia (umowy o charakterze rozporządzającym) jedna strona może żądać spełnienia przez drugą stronę należnego jej świadczenia, a druga strona świadczenie musi spełnić.
4.Rozliczenie transakcji dotyczącej instrumentu pochodnego nastąpi w przyszłości w dniu oznaczonym w umowie dotyczącej instrumentu pochodnego jako dzień wykonania instrumentu pochodnego (inaczej: dzień rozliczenia transakcji).
5.Specyficzny jest obrót instrumentami pochodnymi, ponieważ nie ma tu tzw. obrotu wtórnego (poza rynkiem regulowanym). Instrumenty pochodne powstają w wyniku umowy, wobec tego "emitentem" instrumentu pochodnego będzie zawsze zarówno zbywca, jak i nabywca określonego instrumentu. Kolejna umowa zbycia lub nabycia określonego prawa pochodnego zawarta pomiędzy jedną ze stron stosunku umownego a osobą trzecia, może być rozpatrywana wyłącznie jako powołanie do życia nowego instrumentu pochodnego (tzw. zamknięcie pozycji). W tym sensie podział obrotu na pierwotny i wtórny staje się w przypadku instrumentów pochodnych bezprzedmiotowy.
6.Umowy dotyczące instrumentów pochodnych mają charakter odpłatny (tj. prawo pochodne jest prawem majątkowym otrzymanym odpłatnie).
7.Umowy dotyczące instrumentów pochodnych mają charakter losowy, ponieważ według treści tych umów rozmiar świadczenia, a czasami nawet samo świadczenie, oraz to, której stronie przypadnie, zależne jest od przypadku (tj. w kontrakcie opcyjnym od tego, czy nabywca zażąda wykonania opcji; w kontraktach terminowych od tego jak ukształtuje się wartość instrumentu bazowego w dniu wykonania).

Punktem wyjścia dla określenia zasad opodatkowania podatkiem dochodowym od osób prawnych stron transakcji dotyczącej instrumentów finansowych, w tym transakcji terminowej forward, jest założenie, że są to umowy zawierane w związku z prowadzoną przez strony działalnością gospodarczą, dla których ustawodawca nie przewidział szczególnych zasad opodatkowania. W takim stanie prawnym stosować trzeba zasadę ogólną sformułowaną w art. 7 ust. 1 ustawy PDOP, z której wynika, że przedmiotem opodatkowania podatkiem dochodowych od osób prawnych jest dochód, rozumiany jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania, bez względu na rodzaj źródeł przychodów, z jakich ten dochód został osiągnięty.

W efekcie realizacji uprawnienia pochodnego uprawniony może otrzymać pieniądze (z transakcji nierzeczywistej) albo instrument bazowy (z transakcji rzeczywistej).

Ustawa PDOP nie zawiera przepisu, który przewidywałby szczególny sposób ustalania przychodów z realizacji praw pochodnych, co wskazuje na zamiar objęcia tych przychodów reżimem ogólnym art. 12 ustawy PDOP. Ponieważ transakcje dotyczące instrumentów pochodnych zawierane są przez osoby prawne w związku z ich działalnością gospodarczą, podstawą prawną zakwalifikowania przysporzenia uzyskanego z wykonania instrumentu pochodnego do przychodów podatkowych będzie art. 12 ust. 3 ustawy PDOP.

Trudność w zastosowaniu ww. przepisu polega jedynie na właściwym ustaleniu moment, od którego możemy mówić o pojawieniu się przychodu należnego u jednej, lub nawet u obu stron transakcji dotyczącej derywatów. Należy podkreślić, że przed dokonaniem rozliczenia transakcji dotyczącej instrumentów pochodnych przychód należny nie wystąpi u żadnej ze stron transakcji, mimo że jedna, lub nawet obie strony mają korzyść majątkową w postaci instrumentu pochodnego już od dnia zawarcia umowy. Instrument pochodny, jest jednak prawem majątkowym, którego nie sposób wycenić, dlatego sam w sobie nie będzie podlegał opodatkowaniu. A więc, chociaż z dniem zawarcia umowy strony nabywają prawo majątkowe do ewentualnego uzyskania świadczenia w przyszłości, to jednak nie będzie to równoznaczne z uzyskaniem przychodu należnego, gdyż zarówno wysokość świadczenia objętego treścią prawa majątkowego, jak i to, czy w ogóle świadczenie będzie należne, nie jest pewne (wartość instrumentu bazowego zawsze ukształtuje się na korzyść jednej tylko strony i tylko ona będzie mogła osiągnąć przychód, mimo zawarcie transakcji terminowej forward wykreowało prawo majątkowe w postaci instrumentu pochodnego u obu stron). Dopiero więc od chwili, gdy uprawniony zrealizował prawa wynikające z instrumentu pochodnego, uzyskał przychód należny w rozumieniu art. 12 ust. 3 PDOP. Trzeba przyjąć, ze realizacja praw wynikających z instrumentu pochodnego jest warunkiem dla tego, by przychód należny mógł się pojawić.

Złożony problem pojawia się również w przedmiocie określenia podstawy prawnej i warunków zaliczenia do kosztów uzyskania przychodów poniesionych przez stronę umowy dotyczącej instrumentów pochodnych w związku z wykonaniem umowy. Dla takich wydatków ustawodawca nie przewiduje żadnej szczególnej regulacji, co należy rozumieć jako nakaz stosowania zasad ogólnych. Zasadą ogólną jest natomiast, że kosztami uzyskania przychodów są koszty poniesione w celu osiągnięcia przychodów, z wyjątkiem kosztów wymienionych w art. 16 ust. 1 (art. 15 ust. 1 zd 1 PDOP). W katalogu negatywnym art. 16 ust. 1 PDOP wydatki, o których mowa nie zostały wymienione. A zatem przesłanką dla zakwalifikowania ich do kosztów uzyskania przychodów jest wykazanie, że między nimi a przychodami podatnika zachodzi związek przyczynowo-skutkowy.

Wydatki poniesione w związku z rozliczeniem umowy dotyczącej instrumentów pochodnych należy zdaniem Naczelnika tut. Urzędu traktować jako poniesione w celu uzyskania przychodów i zaliczać do kosztów uzyskania przychodów. Wydatki te ponoszone są w rozliczeniu całej transakcji i nie mają charakteru świadczenia wzajemnego w sensie ekonomicznym, jednakże w kontekście konstrukcji prawnej umów dotyczących instrumentów pochodnych ich związek z potencjalnym przychodem można uzasadnić. Związek między świadczeniem zobowiązanego na rzecz uprawnionego z instrumentu pochodnego a przychodami zobowiązanego trzeba oceniać w kontekście celu, dla osiągnięcia którego inwestor, a w ostatecznym rozrachunku zobowiązany, przystąpił do umowy. Celem tym zaś zawsze jest osiągnięcie zysku, a przynajmniej nie poniesienie straty na działalności gospodarczej jako takiej.

Zatem, jakkolwiek co do zasady wydatki poniesione w rozliczeniu transakcji dotyczącej instrumentów pochodnych podlegają zaliczaniu do kosztów podatkowych, to jednak zastrzega się równocześnie, że jeżeli transakcja dotycząca instrumentu pochodnego została zawarta między podmiotami powiązanymi - a takie są okoliczności stanu faktycznego - to należy wziąć pod uwagę dyspozycję art. 11 ustawy PDOP.

Mając powyższe na uwadze Naczelnik Małopolskiego Urzędu Skarbowego podziela stanowisko Spółki, że zyski i straty osiągnięte/poniesione w efekcie rozliczenia kontraktów forward Spółka może zaliczyć do przychodów i kosztów podatkowych - do przychodów na podstawie art. 12 ust. 3 PDOP, do kosztów na podstawie art. 15 ust. 1 PDOP.

Biorąc pod uwagę powyższe orzeczono jak w sentencji.

Zgodnie z art. 14a § 2 ustawy Ordynacja podatkowa niniejsza interpretacja dotyczy stanu faktycznego przedstawionego przez Wnioskodawcę.
Stosownie do art. 14b § 1 i § 2 ustawy Ordynacja podatkowa interpretacja nie jest wiążąca dla Wnioskodawcy, wiąże natomiast właściwe dla Wnioskodawcy organy podatkowa i organy kontroli skarbowej i może zostać zmieniona albo uchylona wyłącznie w drodze decyzji, w trybie określonym w § 5.
W dacie wydania postanowienia nie toczyło się postępowanie podatkowe lub kontrola podatkowa albo postępowanie przed sądem administracyjnym.

Pouczenie:
Na powyższe postanowienie służy zażalenie do Dyrektora Izby Skarbowej w Krakowie, za pośrednictwem Naczelnika Małopolskiego Urzędu Skarbowego - w terminie 7 dni od dnia doręczenia niniejszego postanowienia.